Verslag Buitenpraat #3: Toekomst van de Binnenduinrand

Normaal is de bollenschuur op een voormalig bollenveld aan de Geversweg een verstilde plek in de binnenduinrand van Castricum. Op de gierzwaluwen na. Die hebben er hun ideale huis gevonden om in de warme maanden te nestelen. Op deze koude maar mooie winterdag is de schuur niet vol vogels, maar vol beleidsmakers, bestuurders en experts. De bollenschuur was de gastlocatie van de derde editie van Buitenpraat van MOOI Noord-Holland. Het gezelschap ging in gesprek over de toekomst van de binnenduinrand, een van de meest aantrekkelijke en waardevolle natuurgebieden van Noord-Holland. Het gebied direct achter de duinen biedt een fantastische mix aan cultuurlandschappen, functies en activiteiten: de bollenteelt, wonen, recreatie en toerisme en natuurlijk de waterzuivering. Maar in de smalle duinstrook komen ook veel transitieopgaven samen, veel water gerelateerd. De vraag waar de aanwezigen antwoord op probeerden te krijgen: hoe wordt dit gebied samen toekomstbestendig gemaakt op een manier dat we bestaande kwaliteiten behouden maar ook nieuwe waarden toevoegen?

Deze dag zal dit binnenduinrandgebied rond de Geversweg, dat wordt ontwikkeld als natuurgebied De Zanderij, een inspirerende proeftuin blijken. Voordat het gezelschap het projectgebied in dook, kreeg het van prof.dr.ir. Anne Loes Nillesen een overkoepelende blik op die transitieopgaven die op het landschap afkomen. Nillesen is stedenbouwkundige, Hoogleraar aan de TU Delft en richt zich met haar bureau Defacto op de grote opgaven waar we voor staan, zoals zeespiegelstijging, hitte en neerslag. Het is van belang te weten met welke condities we in Nederland te maken hebben op die lange termijn, om daar visies en investeringen op te kunnen baseren.

De Noord-Hollandse kuststrook is met zijn duinen van oorsprong een veilige en geschikte plek voor bewoning, waar de mens met de tijd steeds meer aanpassingen heeft gedaan. ‘God created the world, but the Dutch created the Netherlands’. Maar mede door klimaatverandering functioneren de aangelegde en met elkaar verweven systemen, zoals de afwatering van de polders, niet meer zo goed als vroeger.
Zeespiegelstijging is een van de meest bekende aspecten van klimaatverandering. Hoewel de zeespiegel sneller stijgt dan verwacht, stelt Nillesen gerust dat we goed beschermd zijn. ‘Het is een luxe die robuuste duinenrij die tussen de zee en het land daarachter ligt. Die heeft veel maat en kan ook goed versterkt worden. […] Waterveiligheid blijft een aandachtspunt, maar ik denk dat we die in Nederland goed onder controle kunnen houden, mits we het beleid blijven voortzetten.’ Het is wel van belang om aan de kustlijn ruimte te houden om te kunnen meegroeien. ‘In het verleden zijn er keuzes gemaakt zonder te zien dat het systeem beweegt.’ Zo wordt de kustversterking bemoeilijkt op die verharde plekken waar pal tot aan de kust is gebouwd, zoals in het buitendijkse gebied van Egmond aan Zee. Daar is het natuurlijke systeem gefixeerd door bebouwing.

Meer dan waterveiligheid ligt de grote uitdaging volgens Nillesen in de afvoer van water. Met een stijgende zeespiegel wordt het afwateren steeds lastiger. En daarbovenop komt het extremere weer met vaker clusterbuien. Het water-afvoersysteem met pompen heeft onvoldoende capaciteit, en de uitbreiding hiervan ligt ingewikkeld. Een natuurgebied kan langere tijd onder water staan, maar in stedelijk gebied of op een bollenveld zoals in de binnenduinrand is dat heel vervelend.

Een andere grote uitdaging is de zoetwaterbeschikbaarheid en het juist vasthouden van schoon water. Bij het extremere weer horen ook langere perioden van droogte. Bovendien ontstaat door de druk van de zee in de zone achter de kust verzilting in de sloten, die door watergebrek slecht worden doorgespoeld. Slecht nieuws voor de landbouw. Een technische oplossing kan zijn het bufferen van water in grote bakken, maar die zijn in gebruik lastig. ‘Het technische oplossen, zoals we gewend zijn werkt niet meer. Wat wel werkt is zoveel mogelijk vasthouden van het water.’ Het regenwater dat valt tijdens hevige regenbuien zorgt voor zoet en schoon kwelwater in de duinen. Onhandig voor recreanten die natten voeten krijgen, maar voor de natuurontwikkeling een zegen. ‘Juist in de binnenduinrandzone ligt een gebied waar het water op natuurlijke wijze naartoe loopt. Daar liggen kansen om meer regenwater vast te houden.’ De natuur kan als spons werken. Denk aan een goede bodemkwaliteit en meer vegetatie om te zorgen dat het water de bodem in kan zakken. Het zou zonde zijn als dit schone kwelwater wordt vermengd met vervuild water vanuit landbouwgronden.

Nillesen geeft aan dat de veranderende condities vragen om adaptatie, maar vooral om ingrepen dáár waar het effect heeft en een overkoepelende visie aan ten grondslag ligt. Het ene gebied staat in relatie tot het andere gebied, die samen een groter systeem vormen. Wat op de ene plek gebeurt, heeft invloed elders. ‘Pak het integraal en strategisch op systeemniveau stap voor stap aan.’ De Zanderij is zo’n strategische plek. Door de inrichting van dit natuurrecreatiegebied moeten bollenvelden wijken, maar worden de condities elders beter en het hele systeem gezonder.

De boodschap van een brede visie en een integrale aanpak wordt gehoord door Anouk Gielen, gedeputeerde provincie Noord-Holland: ‘Als je breder naar het landschap kijkt komen hier veel dingen samen. En dat is ook nodig. De provincie is bezig met het opstellen van een Omgevingsvisie, en heeft geconstateerd dat zij 27% te weinig ruimte heeft om alles te kunnen doen wat zij zou willen. En daar zit waterberging nog niet eens bij. Hoe kunnen we de omgeving goed inrichten om alles samen te kunnen combineren? De verschillende functies moeten uiteindelijk samen komen in hetzelfde landschap.’ Gemeenten en belanghebbende partijen hebben de provincie opgeroepen de regie te nemen en keuzes te maken. De Omgevingsvisie komt op een goed moment. Voor het binnenduinrandgebied ligt de toekomst zowel in het behoud van huidige functies en de aanpassingen die daarom vragen, alsook het toevoegen van nieuwe functies zoals waterberging. De consequentie is ook dat sommige andere functies, zoals de bollenteelt, niet langer overal kunnen worden gefaciliteerd.

De bijeenkomst werd voortgezet met een rondetafelgesprek en borrel in een zwarte schuur, verderop aan de Geversweg. Tijdens de wandeling ernaartoe lieten de bulldozers zien hoe de natuurontwikkeling van De Zanderij in volle gang is. Hier werken PWN en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) samen aan de transformatie van een agrarisch gebied tot een nieuw natuurgebied waarin allerlei functies samenkomen: nieuwe natuur, waterveiligheid, wateropvang, waterzuivering, verzilting, biodiversiteit en klimaatadaptatie. Bij het landschapsontwerp voor De Zanderij is het historische duinlandschap leidend geweest en wordt door bloemen zoals de Parnassia, die van een natte en voedselarme bodem houden, de natuurbeleving sterk vergroot. Een voorbeeldproject voor toekomstbestendige landschappelijke ontwikkeling.

Niels Hogeweg, projectleider Natuurontwikkeling bij PWN, blikte terug op de aanleiding. De gemeente Castricum wilde met de aanleg van nieuwe natuur verrommeling tegengaan. Ook was er sprake van vervuilde grond door wortel- en bollenteelt. Tijdens de Coronapandemie kwam er met de toename van recreatie een transitieopgave bij: laat nieuwe recreatiegebieden in de binnenduinrand de druk afnemen van de gevoelige duingebieden. En met de wateroverlast door extreme regenbuien zoals die op 18 juni 2021 kwam er nóg een opgave bij. Anders dan in Limburg ontstonden in Noord-Holland geen kolkende rivieren, maar langdurig stilstaand water dat in een polder voor agrariërs een stille ramp is. Het levert geen acuut gevaar op, wel veel schade. De Zanderij kan na een clusterbui het regenwater twee weken vasthouden, waarna het richting de achtergelegen polder gecontroleerd kan worden afgevoerd. Zoals dat vaak gaat, kwamen partijen na de stille ramp in actie. Door de wateroverlast voelden alle belanghebbende partijen de urgentie en ontstond draagvlak. Ook bij de bollenboeren, met wie veel en uitvoerig is gesproken.

Dat de gebiedstransformatie in een uitzonderlijk korte periode van 15 jaar heeft kunnen plaats vinden, ligt in de kracht van de samenwerking. De provincie heeft een belangrijke rol gehad in de aankoop van gronden en het bieden van ruilgronden elders. Boven op een goed netwerk en een breed gedeelde visie is in een dergelijk proces de grondpositie de sleutel tot succes. Maarten Poort, programmamanager Wateropgave bij HHNK: ‘Wanneer je een grondpositie hebt, ben je een andere gesprekspartner.’ Jan Winsemius (Bureau Middelkoop) adviseert de provincie om een actievere grondpolitiek te voeren, op een grotere schaal van de kuststrook. Hoewel ieder het eens is om op een groter schaalniveau naar de opgaven te kijken, waarschuwt Poort wel de opgaven niet té groot te maken ‘want als je alles op de kar laadt, dan krijg je die op een gegeven moment niet meer vooruit’.

Ook aan tafel zit Bio-bollenboer Glenn Vaars, die in Sint Maartensbrug biologische bloembollen teelt. Hij ziet in de toekomstige binnenduinrand zeker nog plek voor bloementeelt. Door in de natuur samen te werken is de bollenteelt zich aan het ontwikkelen, en zal het vervuilen van grond steeds meer tot het verleden behoren. Al blijven grondwaterstanden een probleem voor deze hoogwaardige teelt. Het accepteren van een misoogst lijkt vooralsnog niet reëel. Alleen de bijteelt zoals kievietsbloemen en sommige andere stinzenplanten zijn bestand tegen periodieke overstromingen. Zo gaat in het veranderend landschap aan de Geversweg dus ook een kwaliteit verloren. Die van de bollenteelt en -velden als cultuurhistorisch erfgoed, een tijdslaag die straks na de herinrichting niet meer afleesbaar is. Al blijft de voormalige bollenschuur staan, met dank aan de gierzwaluwen. Daar kan de recreant kennisnemen van het verhaal van de vroegere bollenteelt en de nieuwe, toekomstbestendige natuur in dit gebied.

Deze bijeenkomst wordt georganiseerd door MOOI Noord-Holland in samenwerking met de Provincie Noord-Holland en is de derde editie in een reeks van drie. Meer informatie over eerdere edities: Buitenpraat #1 en Buitenpraat #2.